کلام پژوهی در اندیشه شهید صدر(ره)
19 بازدید
موضوع: کلام

شهید صدر جزء معدود متفکّرانی است که در عرصه­های مختلف علوم اسلامی، دیدگاه­های جدیدی ارائه نموده است. شهیدصدر در مسائل کلامی از «دلیل استقرائی» بهره برده است. دراین سرمقاله، نگرشی کوتاه به دلیل استقرائی وتطبیقات کلامی آن دراندیشه شهیدصدر می­نماییم.

مسئله استقراء از گذشته تا کنون در منطق، معرفت شناسی وفلسفه علم مطرح است. صحّت استنتاج در استقراء ناقص، بر اثبات سه اصل استوار است: الف) استحاله تصادف مطلق؛ ب) استحاله تصادف خاص؛ ج) توجیه تعمیم. مکتب عقل گرائی ارسطوئی وتجربه گرائی، در راستای اثبات این اصول سه­گانه، تلاش­هائی ارائه نموده­اند.[1]

شهیدصدر در کتاب «الأسس المنطقیّه للاستقراء» به نقد وبررسی دیدگاه عقل گرائی ارسطوئی وتجربه گرائی پرداخته است؛ به باور ایشان امکان استدلال بر اصل اوّل از طریق اصول ارسطویی محال بوده وتمسّک به قاعده «نفی اتّفاق» و «مشابهت» برای اثبات اصل دوّم و سوّم نیز صحیح نیست؛ زیرا دو قاعده فوق جزء قواعد عقلی و قبل از تجربی نمی­باشند.

 در دیدگاه شهیدصدر، استقراء ناقص، مفید یقین موضوعی است و حصول یقین موضوعی در ضمن دو مرحله «توالد موضوعی» و «توالد ذاتی» سامان می­پذیرد؛ در مرحله اوّل، احتمال مورد نظر، افزایش می­یابد و در مرحله دوّم، به یقین موضوعی مبدّل می­گردد.[2]

شهیدصدر نه تنها به تطبیقات کلامی دیدگاه خویش توجّه ویژه داشته بلکه انگیزه اصلی ایشان در تألیف کتاب «الأسس المنطقیّه للاستقراء» انگیزه کلامی است و در پی اثبات این حقیقت است که ریشه منطقی «علوم طبیعی» و «ایمان به خدا» یکی است.

شهیدصدر در بخش چهارم این کتاب به تقریر اثبات وجود خداوند پرداخته به این نحو که با مشاهده مجموعه پدیده­های مختلف درعالم، چهار فرضیّه برای تفسیر آنها متصوّر است:

الف) پدیده­های مذکور معلول ذات حکیمی است. ب) پدیده­های مذکور معلول تصادف مطلق اند. ج) پدیده­های مذکور معلول ذاتی است که فاقد حکمت است. د) پدیده­های مذکور معلول روابط سببیّت بین خود پدیده­هاست که بدون هیچ گونه هدف وحکمت بین آنها وجود دارد. سپس با تطبیق دو مرحله دلیل استقرائی بر فرضیّات چهارگانه و افزایش ارزش احتمالی در مورد فرضیّه اوّل و تبدیل این ارزش احتمالی بزرگ به یقین در مرحله دوّم، وجود خداوند اثبات می­گردد.[3]

شهیدصدر، تطبیقات کلامی دلیل استقرائی را در کتاب «المرسل والرسول والرساله» دنبال کرده و به اثبات وجود خدا، صفات خدا، نبوّت عامّه، نبوت خاصّه و ویژگی­های کلّی رسالت پرداخته است.

 ایشان در بخش اثبات وجود خدا، به تقریر دلیل استقرائی و دلیل فلسفی بر وجود خدا پرداخته است، در دلیل استقرائی ابتدا به توضیح این روش در ضمن این پنج مرحله می­پردازد:

اوّل) مشاهده پدیده­های مختلف؛ دوّم) تفسیر پدیده­های مذکور ویافتن فرضیّه­ای که صلاحیّت تفسیر صحیح آنها را دارد؛ سوّم) رسیدن به این مطلب که اگر فرضیّه مذکور صحیح نباشد، احتمال پدید آمدن پدیده­های مذکور بسیار ضعیف است؛ چهارم) رسیدن به صحّت فرضیّه مذکور با استفاده از تحقّق پدیده­های مذکور؛ پنجم) رسیدن به اینکه ارزش اثبات فرضیّه مذکور توسّط پدیده­های مورد نظر، تناسب معکوس دارد با نسبت احتمال وجود پدیده­های مذکور با عدم آنها در صورت کذب فرضیّه مورد نظر، به این معنا که هر اندازه درجه احتمالی وجود پدیده­های مذکور در فرض کذب فرضیّه مورد نظر ضعیف باشد، درجه احتمالی اثبات فرضیّه مذکور بیشتر است؛ زیرا این دو تناسب معکوس دارند.[4]

سپس ایشان به تطبیق روش فوق با مراحل پنجگانه آن بر اثبات وجود خداوند می­پردازد که به کیفیّت آن اشاره نمودیم.[5] و درادامه به تطبیق روش فوق با مراحل پنجگانه آن براثبات نبوّت خاصه می­پردازد.[6]

شهیدصدر در کتاب «بحثٌ حول المهدی(عج)» به تطبیق دلیل استقرائی بر مبنای حساب احتمالات برمباحث مهدویّت پرداخته است.[7]تطبیق دلیل استقرائی بر مباحث اصول دین از جمله مبحث امامت، توسط برخی شاگردان ایشان نیز انجام گرفته است.[8]

تحلیل و بررسی مبانی منطقی استقراء دراندیشه شهیدصدر وتطبیقات آن در حوزه­های مختلف علوم اسلامی، نیازمند پژوهش­های جدیدی است که همّت پژوهشگران را می­طلبد.

محمّدعلی اسماعیلی

پی نوشت ها


[1] ر.ک: ابن سینا، الاشارات والتنبیهات، نشرالبلاغة، قم، 1375ش، چاپ اوّل، ص39؛ شهیدصدر، الأسس المنطقیّۀ للإستقراء، مرکزالابحاث والدراسات التخصّصیّۀ للشهیدالصدر، قم، 1426ق، الطبعۀ الثانیۀ، ص26.

[2] ر.ک: اسماعیلی، محمّدعلی،مبانی منطقی استقراء وتطبیقات معرفت شناختی آن دراندیشه شهیدصدر، فصلنامه معارف عقلی، 1391ش، ص7-42.

[3] ر.ک: الأسس المنطقیّۀ للإستقراء، همان، ص502-514.

[4] شهیدصدر، الفتاوی الواضحۀ، المرسل والرسول والرسالۀ،مرکزالابحاث والدراسات التخصّصیّۀ للشهیدالصدر، قم، 1423ق، الطبعۀ الاولی، ص33.این کتاب در مقدمه چاپ دوّم کتاب «الفتاوی الواضحۀ» چاپ شده است.

[5] ر.ک: الفتاوی الواضحۀ، همان، ص41.

[6] ر.ک: همان، ص72.

[7] ر.ک: شهیدصدر، بحثٌ حول المهدی(عج)، مرکزالغدیر للدراسات الاسلامیّۀ، 1417ق، الطبعۀ الاولی؛ الایروانی، محمّدباقر، الامام المهدی(علیه السلام) بین التواتر وحساب الاحتمال، مرکزالأبحاث العقائدیة، قم، ص15.

[8] ر.ک: الحیدری، السیدکمال، المذهب الذاتی فی نظریّۀ المعرفۀ،دارفراقد، 1426ق، قم، الطبعۀ الثانیۀ، ص353-494.

دانلود